فولاد اکسین؛ از قدرت تولید ورق‌های راهبردی تا ورود به افق اقتصاد چرخشی و فناوری‌های نوین
وقایع صنعت – بیست‌وهشتمین سمپوزیوم و نمایشگاه فولاد ۱۴۰۵ اصفهان، برای شرکت فولاد اکسین خوزستان فراتر از یک فرصت تبلیغاتی و نمایش توانمندی‌های تولیدی بود. بررسی ابعاد حضور سه‌روزه این شرکت در این رویداد تخصصی نشان می‌دهد اکسین تلاش کرده است هم‌زمان دو مسیر مهم را دنبال کند. اول تثبیت جایگاه خود در بازار محصولات خاص و پس از آن حرکت به سمت توسعه فناوری و بهره‌برداری هوشمندانه‌تر از ظرفیت‌های علمی و صنعتی.
در شرایطی که صنعت فولاد جهان با چالش‌هایی همچون مازاد ظرفیت تولید، فشار بر حاشیه سود، رقابت فزاینده در بازارهای صادراتی و ضرورت کاهش هزینه‌های انرژی و مواد اولیه مواجه است، مزیت رقابتی دیگر صرفاً با افزایش تناژ تولید تعریف نمی‌شود. آنچه آینده شرکت‌های فولادی را تعیین می‌کند، توانایی تولید محصولات تخصصی، دستیابی به فناوری‌های جدید، مدیریت هزینه تمام‌شده و حضور مؤثر در زنجیره‌های ارزش پایین‌دستی است.
از این منظر، حضور فولاد اکسین در سمپوزیوم امسال را باید در چارچوب تحولات جدید صنعت فولاد ارزیابی کرد.
یکی از مهم‌ترین محورهای حضور فولاد اکسین در نمایشگاه اصفهان، معرفی ظرفیت‌های تولید ورق‌های عریض فولادی با استحکام بالا و محصولات خاص بود؛ حوزه‌ای که به دلیل کاربرد در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، خطوط انتقال، کشتی‌سازی، سازه‌های سنگین و مخازن تحت فشار، از اهمیت راهبردی برخوردار است.
تفاوت تولیدکننده ورق‌های عمومی با تولیدکننده ورق‌های مهندسی و تخصصی صرفاً در ابعاد محصول یا ضخامت آن خلاصه نمی‌شود. در این سطح کنترل دقیق ترکیب شیمیایی، ریزساختار، خواص مکانیکی، چقرمگی، قابلیت جوشکاری و رفتار فولاد در شرایط عملیاتی خاص اهمیت پیدا می‌کند. به همین دلیل تولید ورق‌های با استحکام بالا به‌ویژه فولادهای کم‌آلیاژ پرمقاومت (HSLA)، نیازمند تسلط بر فرآیندهای پیچیده متالورژیکی و کنترل دقیق پارامترهای نورد و عملیات حرارتی است.
در سویی دیگر بررسی مشخصات فنی اعلام‌شده از سوی شرکت نشان می‌دهد فولاد اکسین از زیرساخت‌هایی نظیر نورد رفت‌وبرگشتی، سیستم کنترل خودکار فاصله غلتک‌ها (HAGC)، اندازه‌گیری برخط ضخامت با تجهیزات X-Ray، کنترل پروفیل عرضی و سیستم خنک‌کاری شتاب‌یافته برخوردار است. این تجهیزات به‌ویژه در فرآیند نورد ترمومکانیکی کنترل‌شده (TMCP)، نقش تعیین‌کننده‌ای در دستیابی به خواص مکانیکی مطلوب، کنترل اندازه دانه و بهبود هم‌زمان استحکام و چقرمگی فولاد دارند. همچنین برخورداری از خطوط عملیات حرارتی نرماله‌کردن و کوئنچ و تمپر امکان تولید محصولات متنوع‌تری را برای کاربردهای تخصصی فراهم می‌کند. بنابراین مزیت اصلی اکسین را باید در توانایی تبدیل اسلب به ورق مهندسی‌شده با مشخصات فنی مورد نیاز مشتری جست‌وجو کرد؛ مزیتی که در صورت تکمیل زنجیره تأمین، توسعه گریدهای خاص و اخذ تأییدیه‌های بین‌المللی، می‌تواند به یک مزیت رقابتی پایدار تبدیل شود.
یکی دیگر از بخش‌های قابل توجه حضور فولاد اکسین در اصفهان، مذاکرات و تعاملات انجام‌شده با مشتریان، تأمین‌کنندگان و شرکت‌های فعال در زنجیره فولاد بود. این موضوع از منظر اقتصادی اهمیت ویژه‌ای دارد. نمایش توانمندی تولیدی زمانی به دستاورد واقعی تبدیل می‌شود که به سفارش پایدار، قرارداد بلندمدت، توسعه بازار و افزایش سهم شرکت در زنجیره تأمین صنایع پایین‌دستی منجر شود. در بازار محصولات تخت فولادی مشتریان بزرگ به‌ویژه در صنایع نفت، گاز و انرژی صرفاً خریدار یک محصول فلزی نیستند؛ آنها به دنبال تأمین‌کننده‌ای هستند که بتواند کیفیت یکنواخت، قابلیت ردیابی محصول، انطباق با استانداردهای فنی، تحویل به‌موقع و پشتیبانی مهندسی را تضمین کند. از این رو مذاکرات نمایشگاهی باید به یک نظام منسجم مدیریت ارتباط با مشتریان تبدیل شود.
پیشنهاد مهم در این زمینه ایجاد بانک اطلاعاتی فرصت‌های تجاری حاصل از نمایشگاه، تفکیک مشتریان بر اساس صنایع هدف، ثبت نیازهای فنی و پیگیری مذاکرات تا مرحله عقد قرارداد است. همچنین اکسین می‌تواند با تمرکز بر بازارهای منطقه‌ای، به‌ویژه پروژه‌های خطوط انتقال انرژی، صنایع دریایی و سازه‌های سنگین، بازارهای جدیدی را برای محصولات تخصصی خود شناسایی کند. البته توسعه صادرات در این بخش نیازمند توجه هم‌زمان به الزامات استانداردسازی، گواهی‌های فنی، هزینه حمل، خدمات پس از فروش و محدودیت‌های تجاری بین‌المللی است.
شاید متفاوت‌ترین بخش حضور فولاد اکسین در سمپوزیوم فولاد ۱۴۰۵، پذیرش و ارائه مقاله پژوهشی دو تن از کارشناسان این شرکت، رضا خاکساری‌نژاد و سورن دلواری با موضوع تهیه پیش‌کاتد باتری‌های لیتیوم آهن فسفات از پوسته‌های اکسید آهن حاصل از نورد گرم برای کاربرد در خودروهای برقی باشد. اهمیت این پژوهش فراتر از یک مقاله علمی پذیرفته‌شده است؛ زیرا به یکی از موضوعات مهم آینده صنایع معدنی و فلزی جهان، یعنی اقتصاد چرخشی و بازیابی ارزش از پسماندهای صنعتی ارتباط پیدا می‌کند.
در فرآیند نورد گرم به دلیل قرار گرفتن فولاد در دماهای بالا و واکنش سطح آن با اکسیژن، لایه‌هایی از اکسید آهن روی سطح محصول تشکیل می‌شود که به پوسته اکسیدی یا Mill Scale معروف است. این ماده که در فرآیند پوسته‌زدایی از سطح فولاد جدا می‌شود حاوی ترکیبات مختلف اکسید آهن است و بسته به شرایط تولید، می‌تواند شامل فازهایی مانند مگنتیت، ووستیت و هماتیت باشد. در بسیاری از واحدهای فولادی پوسته اکسیدی به‌عنوان یک پسماند صنعتی یا ماده قابل بازیافت در فرآیندهای متالورژیکی شناخته می‌شود؛ اما تبدیل آن به ماده اولیه مورد استفاده در فناوری باتری، افق متفاوتی از ارزش‌آفرینی را پیش روی صنعت فولاد قرار می‌دهد.
باتری‌های لیتیوم آهن فسفات (LFP) یکی از فناوری‌های مهم ذخیره‌سازی انرژی و خودروهای برقی هستند. این باتری‌ها به دلیل پایداری حرارتی مناسب، ایمنی مطلوب، عمر چرخه‌ای بالا و استفاده نکردن از فلزاتی نظیر کبالت و نیکل در ترکیب کاتدی، جایگاه قابل توجهی در بازار جهانی پیدا کرده‌اند. در ساخت مواد کاتدی این باتری‌ها، ترکیب لیتیوم، آهن و فسفات نقش اساسی دارد. بنابراین بازیابی و تبدیل ترکیبات آهن موجود در پوسته اکسیدی نورد به پیش‌ماده‌های مناسب برای تولید مواد کاتدی از منظر علمی و اقتصادی قابل توجه است. البته دستیابی به چنین محصولی مستلزم کنترل دقیق خلوص شیمیایی، حذف ناخالصی‌هایی مانند سیلیس و ترکیبات نامطلوب، کنترل نسبت آهن به فسفر، مدیریت حالت اکسایش آهن و دستیابی به مورفولوژی و اندازه ذرات مناسب است. از این منظر ارزش پژوهش اکسین در آن است که یک جریان جانبی حاصل از فرآیند تولید فولاد را به‌عنوان منبع بالقوه تأمین ماده اولیه برای صنعتی با فناوری پیشرفته مورد بررسی قرار داده است. این رویکرد می‌تواند در صورت موفقیت در مراحل توسعه فناوری علاوه بر کاهش بخشی از هزینه‌های مدیریت پسماند، زمینه ایجاد ارزش افزوده جدید و پیوند صنعت فولاد با صنایع ذخیره‌سازی انرژی را فراهم کند.
نکته مهم آن است که پذیرش و ارائه مقاله را نباید معادل دستیابی به فناوری تجاری یا تولید صنعتی ماده کاتدی تلقی کرد. مسیر تبدیل یک پژوهش آزمایشگاهی به محصول صنعتی، به آزمون‌های پایلوت، ارزیابی اقتصادی، کنترل کیفیت مستمر و تأیید عملکرد الکتروشیمیایی نیاز دارد. با این حال ورود کارشناسان یک شرکت فولادی به چنین موضوعی نشان‌دهنده ظرفیت بالقوه توسعه نگاه فناورانه در مجموعه است.
یکی دیگر از دستاوردهای اعلام‌شده فولاد اکسین در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، بومی‌سازی تجهیزات اندازه‌گیری ابعاد اسلب بر پایه پردازش تصویر و فناوری بینایی ماشین است. این دستاورد از منظر مهندسی تولید اهمیت دارد؛ زیرا اندازه‌گیری دقیق ابعاد مواد اولیه به‌ویژه در خطوطی که با اسلب‌های سنگین و متنوع سروکار دارند بر برنامه‌ریزی تولید، تنظیم پارامترهای نورد، کاهش خطای انسانی و کنترل کیفیت محصول اثرگذار است.
فناوری بینایی ماشین می‌تواند با استخراج اطلاعات تصویری و تبدیل آن به داده‌های قابل پردازش بخشی از فرآیندهای بازرسی و اندازه‌گیری را خودکار کند. اما ارزش واقعی چنین پروژه‌هایی زمانی مشخص می‌شود که خروجی آنها به سامانه‌های کنترل و تصمیم‌گیری تولید متصل شود. پیشنهاد می‌شود فولاد اکسین در ادامه این مسیر توسعه سامانه‌های یکپارچه جمع‌آوری داده، تحلیل عیوب سطحی، پیش‌بینی خرابی تجهیزات، کنترل هوشمند کیفیت و نگهداری و تعمیرات پیش‌بینانه را در دستور کار قرار دهد. به بیان دیگر هوشمندسازی نباید صرفاً به نصب تجهیزات دیجیتال محدود بماند؛ هدف اصلی باید تبدیل داده‌های تولید به تصمیم‌های دقیق‌تر، کاهش توقفات و افزایش بهره‌وری واقعی باشد.
اما در بخشی دیگر و بر اساس گزارش منتشرشده شرکت، فولاد اکسین در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ و با وجود محدودیت‌های برق، اختلالات ناشی از جنگ رمضان، تحریم‌ها و آسیب به برخی تأمین‌کنندگان مواد اولیه، رشد ۳۰ درصدی سودآوری، افزایش ۵۰ درصدی درآمد عملیاتی و رشد ۷۰ درصدی سود ناخالص را ثبت کرده است. این ارقام در نگاه نخست بیانگر بهبود عملکرد اقتصادی شرکت هستند؛ با این حال تحلیل حرفه‌ای عملکرد مالی نیازمند بررسی دقیق‌تر عوامل ایجادکننده این رشد است.
برای مثال رشد درآمد عملیاتی می‌تواند متأثر از افزایش حجم فروش، تغییر ترکیب محصولات، افزایش نرخ فروش یا ترکیبی از این عوامل باشد. همچنین افزایش سود ناخالص لزوماً به معنای بهبود متناسب بهره‌وری تولید نیست؛ زیرا تغییر قیمت مواد اولیه، انرژی، نرخ ارز و ترکیب محصولات نیز می‌تواند بر این شاخص اثر بگذارد. بنابراین ارزیابی دقیق‌تر عملکرد اکسین مستلزم انتشار شاخص‌هایی مانند حاشیه سود ناخالص، هزینه انرژی به ازای هر تن محصول، نرخ بهره‌برداری از ظرفیت، میزان تولید محصولات ویژه، سهم محصولات با ارزش افزوده بالا و سرمایه در گردش است.
با توجه به ماهیت تولیدی این شرکت یکی از مهم‌ترین شاخص‌هایی که می‌تواند قدرت واقعی عملکرد آن را نشان دهد، نسبت محصولات تخصصی و با ارزش افزوده بالا به کل فروش است. اگر رشد سودآوری با افزایش سهم محصولات مهندسی و کاهش هزینه‌های تولید همراه شده باشد می‌توان آن را نشانه‌ای از تقویت ساختار رقابتی شرکت دانست.
یکی از موضوعات محوری سمپوزیوم فولاد ۱۴۰۵، هم‌افزایی اکوسیستم علمی و صنعتی برای شتاب‌دهی به تولید فولاد سبز بود. این موضوع برای فولاد اکسین نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. خط تولید نورد گرم به‌واسطه استفاده از کوره‌های پیش‌گرم گازسوز مصرف انرژی قابل توجهی دارد. در چنین شرایطی بهینه‌سازی احتراق، بازیابی حرارت، کاهش اتلاف انرژی، کنترل مصرف آب و مدیریت پسماندها می‌تواند نقش مهمی در کاهش هزینه‌های عملیاتی و آثار زیست‌محیطی داشته باشد. از سوی دیگر توسعه فناوری‌های بازیابی پوسته اکسیدی و تبدیل آن به مواد اولیه با ارزش افزوده بالاتر می‌تواند بخشی از مسیر حرکت شرکت به سمت اقتصاد چرخشی باشد. البته باید میان فولاد سبز و بهبود عملکرد زیست‌محیطی یک واحد نورد تمایز قائل شد. کاهش مصرف انرژی و بازیابی پسماندها در واحد نورد اقدامات ارزشمندی هستند؛ اما به‌تنهایی برای اطلاق عنوان فولاد سبز کافی نیستند. ارزیابی جامع باید کل چرخه عمر محصول، از تولید اسلب و تأمین مواد اولیه تا فرآیند نورد و حمل‌ونقل را در بر بگیرد. به همین دلیل پیشنهاد می‌شود شرکت با تدوین نقشه راه کربن و انرژی شاخص‌هایی نظیر انتشار دی‌اکسیدکربن به ازای هر تن ورق، شدت مصرف انرژی، میزان بازیابی پسماند و مصرف آب را به‌صورت دوره‌ای اندازه‌گیری و منتشر کند. چنین اقدامی می‌تواند در آینده ضمن کاهش هزینه‌های تولید جایگاه اکسین را در بازارهایی که الزامات زیست‌محیطی سخت‌گیرانه‌تری دارند تقویت کند.
حضور سه‌روزه فولاد اکسین در اصفهان از معرفی ظرفیت‌های تولیدی و مذاکرات تجاری تا ارائه مقاله پژوهشی، مجموعه‌ای از فرصت‌های اقتصادی، فناورانه و علمی را پیش روی شرکت قرار داده است. بازدید مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی کشوری از غرفه اکسین و گفت‌وگو با مدیرعامل شرکت نیز از منظر ارتباطات مدیریتی و معرفی ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری اهمیت دارد؛ اما آنچه در نهایت باید مورد توجه قرار گیرد، تبدیل این تعاملات به حمایت مؤثر از برنامه‌های توسعه‌ای شرکت است. در این میان چند اولویت می‌تواند مسیر آینده فولاد اکسین را هدفمندتر کند:
نخست، تدوین برنامه مشخص برای تبدیل مذاکرات نمایشگاهی به قراردادهای فروش و همکاری‌های صنعتی، همراه با شاخص‌های قابل اندازه‌گیری.
دوم، تمرکز بر توسعه گریدهای خاص فولادی و افزایش سهم محصولات تخصصی در سبد فروش شرکت، به‌ویژه در حوزه‌های نفت، گاز، خطوط انتقال، صنایع دریایی و تجهیزات تحت فشار.
سوم، حمایت مستمر از واحد تحقیق و توسعه و تبدیل پروژه‌های پژوهشی، از جمله طرح بازیابی پوسته اکسیدی برای کاربرد در باتری‌های LFP، به پروژه‌های آزمایشگاهی، پایلوت و در نهایت صنعتی.
چهارم، گسترش هوشمندسازی فرآیندهای تولید و استفاده از فناوری‌های تحلیل داده و بینایی ماشین برای افزایش دقت، کاهش ضایعات و ارتقای بهره‌وری.
پنجم، تدوین نقشه راه انرژی و محیط‌زیست با هدف کاهش شدت مصرف انرژی، بازیابی حرارت و توسعه اقتصاد چرخشی.
و نهایتا فرصت اکسین برای تبدیل مزیت تولیدی به مزیت فناورانه
حضور فولاد اکسین خوزستان در سمپوزیوم فولاد ۱۴۰۵ را می‌توان نشانه‌ای مثبت از تلاش این شرکت برای حرکت هم‌زمان در سه حوزه تولید، بازار و فناوری ارزیابی کرد.
آنچه این حضور را از یک مشارکت معمول نمایشگاهی متمایز می‌کند، کنار هم قرار گرفتن معرفی محصولات خاص، مذاکرات تجاری، دستاوردهای هوشمندسازی و ارائه یک پژوهش مرتبط با فناوری باتری‌های پیشرفته است. اکسین در حوزه تولید ورق‌های عریض و با استحکام بالا از ظرفیت‌های فنی ارزشمندی برخوردار است؛ اما حفظ و تقویت این موقعیت در آینده به توسعه مداوم فناوری، افزایش عمق دانش متالورژیکی، تکمیل زنجیره ارزش و ارتقای بهره‌وری وابسته خواهد بود.
پژوهش مربوط به استفاده از پوسته‌های اکسیدی نورد گرم در تولید پیش‌ماده‌های باتری‌های لیتیوم آهن فسفات نیز می‌تواند نقطه شروعی برای شکل‌گیری نگاه تازه‌ای به پسماندهای صنعتی و فرصت‌های جدید ارزش‌آفرینی باشد؛ نگاهی که صنعت فولاد را از یک تولیدکننده صرف محصولات فلزی به بازیگری مؤثرتر در اقتصاد چرخشی و فناوری‌های نوین تبدیل می‌کند. البته نباید فراموش کرد که فاصله میان یک دستاورد پژوهشی و یک مزیت اقتصادی پایدار، با سرمایه‌گذاری، توسعه فناوری و تجاری‌سازی پر می‌شود.
فولاد اکسین امروز این فرصت را دارد که با تکیه بر زیرساخت‌های تولیدی، سرمایه انسانی متخصص و حمایت هدفمند سهامداران، از مرحله معرفی توانمندی‌ها عبور کند و در مسیر تثبیت جایگاه خود به‌عنوان یکی از تأمین‌کنندگان مهم ورق‌های مهندسی و محصولات فولادی خاص کشور گام‌های بلندتری بردارد.
در نهایت معیار موفقیت حضور اکسین در سمپوزیوم فولاد، نه تعداد دیدارها و نه صرفاً ارائه یک مقاله علمی، بلکه میزان قراردادهای حاصل‌شده، فناوری‌های به‌کارگرفته‌شده، محصولات جدید تجاری‌سازی‌شده و ارزش افزوده‌ای است که در ماه‌ها و سال‌های آینده برای شرکت ایجاد خواهد شد.
