تصاویر جعلی؛ سلاح پنهان جنگ ادراکی
وقایع صنعت – در فضای رسانهای امروز، تصویر دیگر صرفاً یک سند بصری نیست. بسیاری از تصاویر منتشرشده در شبکههای اجتماعی، یا قدیمی هستند و با تاریخ جدید بازنشر میشوند، یا بهصورت هدفمند دستکاری شدهاند تا روایتی خاص را القا کنند. این تحریف خاموش، بدون سروصدا، بر ادراک مخاطب اثر میگذارد و گاه به ابزار سازمانیافتهای برای هدایت افکار عمومی جامعه تبدیل میشود. صحتسنجی تصاویر دیگر یک مهارت اختیاری نیست بلکه ضرورتیست نه تنها برای فعالان رسانه و کنشگران اجتماعی که همه کاربرانی که اخبار روز را پیگیر هستند.
چنانچه شما نیز مهارت صحتسنجی (فکتچکینگ) را امری ضروری میدانید، توجهتان را به ادامۀ این مقاله که با هدف آشنایی با ابزار و روشهای صحتسنجی تصاویر منتشر در فضای مجازی تنظیم شده جلب میکنم. لازم بذکر است که این روشها کامل نیستند، اما امکان کشف بخش قابلتوجهی از جعل و دستکاری را فراهم میکنند.
جستجوی معکوس؛ نخستین خط دفاع
نخستین و در دسترسترین روش، جستجوی معکوس تصویر است. در این روش، تصویر مورد نظر در موتورهای جستجو بارگذاری میشود تا مشخص گردد نخستینبار در چه زمانی و در کدام بستر منتشر شده است.
ابزارهای اصلی این حوزه عبارتند از:
Google Images به نشانی images.google.com
Yandex Images به نشانی yandex.com/images
TinEye به نشانی tineye.com
Bing Visual Search
تجربه نشان میدهد موتور جستجوی Yandex در شناسایی تصاویر مرتبط با منطقه خاورمیانه، اغلب نتایج دقیقتری نسبت به گوگل ارائه میدهد. بسیاری از تصاویر ادعایی «جدید»، در واقع مربوط به رویدادهای سالها پیش هستند که بار دیگر با روایت تازه منتشر شدهاند.
متادیتا؛ ردپای پنهان تصویر
هر تصویر دیجیتال در زمان ثبت، اطلاعاتی فنی به نام Metadata یا EXIF در خود ذخیره میکند. این اطلاعات میتواند شامل تاریخ و ساعت دقیق ثبت، مدل دوربین یا تلفن همراه و حتی مختصات جغرافیایی باشد. برای استخراج این دادهها میتوان از ابزارهای زیر استفاده کرد:
exifdata.com
metadata2go.com
jimpl.com
نرمافزار رایگان ExifTool
نکته مهم آن است که شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، تلگرام و ایکس، در هنگام انتشار تصویر، بخش عمده این اطلاعات را حذف میکنند. بنابراین نبود متادیتا بهتنهایی دلیل بر جعل نیست، اما وجود آن میتواند سرنخهای ارزشمندی به دست دهد.
بررسی خطای سطح تصویر؛ ردپای ویرایش
یکی از تکنیکهای تخصصیتر، بررسی خطای سطح تصویر یا Error Level Analysis (ELA) است. اساس این روش بر تفاوت میزان فشردهسازی بخشهای مختلف یک فایل JPEG استوار است. هنگامی که تصویری ذخیره میشود، فشردهسازی بهصورت نسبتاً یکنواخت اعمال میگردد. اگر بخشی از تصویر بعداً ویرایش، برش یا از منبع دیگری به آن اضافه شده باشد، سطح فشردهسازی آن بخش با سایر قسمتها متفاوت خواهد بود. ابزارهای تخصصی این تفاوت را به صورت بصری برجسته میکنند. از جمله ابزارهای کاربردی در این زمینه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
FotoForensics به نشانی fotoforensics.com
Forensically به نشانی https://29a.ch/photo-forensics
در خروجی این بررسی، نواحی روشنتر معمولاً نشاندهنده احتمال دستکاری هستند. با این حال، این روش محدودیت های جدی دارد. ذخیره مکرر تصویر در شبکههای اجتماعی، اعمال فیلتر و حتی افزایش وضوح، میتواند نتایج را مخدوش کند. از اینرو، ELA هرگز نباید بهتنهایی مبنای قضاوت قرار گیرد.
تحلیل زمینهای؛ حلقه نهایی زنجیره
ابزارهای فنی بدون تحلیل محتوایی ناقص میمانند. مقایسه تصویر با اخبار همان بازه زمانی، بررسی وضعیت نور، لباس افراد، تابلوها، پلاک خودروها و موقعیت جغرافیایی از طریق نقشههای ماهوارهای، لایههای تکمیلی صحتسنجی را تشکیل میدهند. در مواردی که تصویر ادعای وقوع رویدادی مشخص را دارد، تطبیق آن با واقعیتهای میدانی همان روز یا همان مکان، میتواند جعل را آشکار سازد.
جعل تصویر امروز بیش از آنکه یک خطای فردی باشد، به ابزاری سازمانیافته برای تحریف واقعیت تبدیل شده است. جستجوی معکوس، بررسی متادیتا، تحلیل خطای سطح تصویر و ارزیابی زمینهای، چهار رکن اصلی مقابله با این پدیده هستند. هیچیک از این روشها مطلق نیستند. اما بهکارگیری همزمان آنها، امکان تشخیص بخش قابلتوجهی از تصاویر دستکاریشده را فراهم میکند. در شرایطی که امروز تصویر به سلاح تبدیل شده، سواد بصری مخاطب، دیگر یک امتیاز نیست؛ یک ضرورت است.
